Voedselwoestijnen
In Engelstalige literatuur over de leefomgeving duikt steeds vaker het begrip ‘food deserts’ (voedselwoestijnen) op. De verwijzing naar ‘woestijnen’ suggereert dat je op deze plekken geen voedingsmiddelen kunt vinden. Maar dat is onjuist: er is juist volop eten te krijgen. Het punt is alleen dat het vooral ongezond is. In food deserts zijn met name fastfoodrestaurants gevestigd waarvan het voedingsaanbod meestal calorierijk, bewerkt, vet en zout is. Wie er veel van eet, loopt meer kans op overgewicht – met alle negatieve gevolgen voor de gezondheid van dien. Omdat fastfoodrestaurants makkelijk bereikbaar zijn en snelle service bieden tegen een lage prijs, worden ze druk bezocht. Wat doet de aanwezigheid van dergelijke zaken met de gezondheid van mensen die in de buurt wonen?
Onderzoekers van het Universitair Medisch Centrum en de Rijkuniversiteit Groningen hebben dit vraagstuk bestudeerd binnen het Lifelines-onderzoek, een grootschalige en langjarige studie onder meer dan 150.000 volwassenen in Noord-Nederland. Om de impact van food deserts op de gezondheid van de deelnemers te meten, keken de onderzoekers naar de relatie tussen de aanwezigheid van fastfoodrestaurants en de ‘body mass index’ (BMI) – een bekende maat voor overgewicht – van buurtbewoners. De studie levert ondubbelzinnige resultaten op. Ten eerste: in kwetsbare buurten ligt de BMI van inwoners hoger dan in welgestelde buurten. Ten tweede: in kwetsbare buurten zitten binnen één kilometer rondom het woonadres zeven (!) keer zoveel fastfoodrestaurants als in welgestelde buurten. En ten derde: het gewicht van de deelnemers met meer fastfoodrestaurants in hun directe woonomgeving nam in vier jaar meer toe dan dat van andere deelnemers. Voor Noord-Nederland kunnen de onderzoekers de food desert-hypothese in elk geval bevestigen: ‘Mensen die meer fastfoodrestaurants in de buurt hebben zijn zwaarder en nemen meer in gewicht toe over de tijd’ en ‘Vooral in kwetsbare buurten is de gemiddelde BMI en het aantal fastfoodrestaurants in de directe woonomgeving zorgwekkend hoog’.
Kunnen we overgewicht tegengaan door voedselwoestijnen om te turnen tot ‘voedseloases’ met een divers aanbod van gezond en betaalbaar eten? Dat zou mooi zijn, maar zo simpel ligt het helaas niet. Zo hebben gemeenten in ons land nauwelijks juridische instrumenten om het aanbod van lokale voedselaanbieders te reguleren. Het weren van fastfoodrestaurants in de omgeving van scholen, zoals in sommige Engelse steden gebeurt, is daardoor niet mogelijk. Een alternatief is de voedselomgeving zo aan te passen dat bewoners verleid worden tot ‘de gezonde keuze’. Denk aan een stadslandbouwproject voor buurtbewoners of het invoeren van een lager btw-tarief op groente en fruit. Maar dergelijke maatregelen kosten veel tijd of vereisen de medewerking van andere partijen dan de gemeente zelf. Het te lijf gaan van food deserts vraagt dan ook om een slimme combinatie van maatregelen.
Bron: C.P. van Erpecum, S. van Zon, U. Bültmann & N. Smidt (2023), Fastfoodrestaurants en overgewicht, DEMOS: Bulletin over Bevolking en Samenleving, 39 (9), pp. 5-7
Deze column is eerder gepubliceerd in Stadswerk Magazine (06/2024)
